Impuls: Een wereldwijde weersverandering?

Een wereldwijde weersverandering?

(Door Jeff Fountain)

Net als een traag bewegend weerfront, dat langzaam over Europa schuift, zo brengt een radicale verandering in de manier waarop jonge mensen de realiteit waarnemen een blijvende verandering aan in ons spirituele klimaat. Het wereldwijde weersvooruitzicht is zowel bedreigend als veelbelovend.

Deze verandering wordt postmodernisme genoemd, en is geen rationele, consistente filosofie. Het is meer een stemming dan een manier van denken. Het is niet samenhangend, zit niet logisch in elkaar. Meer is het een mix van elkaar tegensprekende ideeën. Toch is de verandering net zo radicaal als de Verlichting, toen de “Premoderne” levensvisie het veld moest ruimen voor de “Moderne”.

Deze klimaatverandering brengt grote wijzigingen in ons dagelijks leven. En het brengt grote uitdagingen en kansen voor ons in het uitdragen en tonen van het Evangelie in het Europa van vandaag en morgen. Onze methodes voor evangelisatie zijn gericht op de “Moderne” wereld, en niet relevant voor de “Postmoderne” generatie. Onze eigen kerkleven heeft een totale herwaardering nodig in het licht van deze veranderingen.

Van geheiligde bedekking via ijzeren kooi...

De socioloog Peter Berger heeft de premoderne periode beschreven als “het leven onder een geheiligde bedekking”. In die tijd stak de kathedraal hoog boven de stad uit, en de torenspits was van verre zichtbaar.
De Verlichting die daarop volgde veranderde de focus van het hemelse leven naar het aardse leven, van God naar de natuur, van openbaring naar rede, van hoop voor de toekomst naar het leven in het heden, en van aanbidding van het bovennatuurlijke naar een obsessie voor het vergankelijke.
Deze “Moderne” periode wordt door Berger omschreven als “leven in een ijzeren kooi” van wetten en Newtons 'oorzaak en gevolg'. Al meer dan twee eeuwen regeren wetenschap, denkvermogen, en de leerstellingen van de vooruitgang over Europa. De Moderne tijd was de tijd van de -ismes, zoals rationalisme, humanisme, Marxisme, socialisme, fascisme, liberalisme en kapitalisme. Al deze systemen of denkwijzen beloofden een betere toekomst door het toepassen van rede en principes.

Modernisme – de som van de vormers van de huidige leefomgeving zoals urbanisatie, industrialisatie, wetenschap en technologie – heeft een overheersend klimaat van ongeloof laten ontstaan. De dingen van het geloof zijn aan de zijlijn gezet in de moderne wereld. Geloof wordt alleen nog getolereerd in ons privé-leven. Het resultaat is een voortdurende uittocht van kerkgangers, voornamelijk vanuit de traditionele kerken. Normen en waarden worden met name gevormd vanuit persoonlijk gemak en genot, wat weer een enorm gat doet ontstaan in de 'ozonlaag' van onze moraal.

...naar Chaos

De huidige Postmodernisten echter versmaden de belofte van vooruitgang die de Moderniteit doet. Zij verwerpen alle -ismes en rationele pogingen om een betere toekomst te verzekeren. Zij hebben geen vertrouwen in ideologieën. Peter Bergers omschrijving van deze nieuwste periode is “leven in chaos”.
Hoewel we spreken over postmodernisme, kan deze -isme niet worden vergeleken met de andere -ismes alsof het een logisch in elkaar stekende ideologie zou zijn.

Postmodernisme is het tegengestelde van de ineenstorting van het modernisme. Allerlei soorten van irrationele en elkaar tegensprekende geloofsovertuigingen zijn binnengestroomd in het ontstane vacuüm, wat een chaos van ideeën laat ontstaan waarin geen zin of richting zit. Geloof in een betere toekomst, een universum waar een oorsprong achter zit, een algemene verklaring voor de realiteit, of het bestaan van een objectieve waarheid – alles is vervangen door hopeloosheid, cynicisme en nihilisme.
Beangstigend? Zeker. Maar zou dit niet de doorbraak zijn waarvoor we gebeden hebben?

Oorzaken

De term “Postmodernisme” werd al profetisch gebruikt in de veertiger jaren door de Engelse historicus Arnold Toynbee. Hij voorspelde toen dat de laatste fase van de westerse geschiedenis zou worden beheerst door angst, irrationalisme en hopeloosheid, los van elke algemene grond van rechtvaardigheid, waarheid of rede.
Pas in de tachtiger jaren kreeg de uitdrukking een nieuwe betekenis in de architectuur, de literatuur en de kunst, als aanduiding van de bewegingen die een reactie zijn op de beperkingen van efficiency en logica. Er is een schrijver die claimt dat de postmoderne tijd begon op 15 juli 1972, om 3:32 in de middag, toen een appartement dat beschouwd werd als de top in modernistische architectuur werd opgeblazen, omdat het onbewoonbaar bleek.
Op drift en alleen
De wortels van het postmodernisme zijn te vinden in de geschriften van Friedrich Nietsche, de 19e eeuwse Duitse filosoof, de bedenker van het 'God is dood' paradigma. Hij onderwees dat de mens alleen staat in het universum. Daarom zijn er geen regels, geen absolute waarheden. Je bent wat jezelf wilt zijn. Jouw leven is een leeg doek, klaar om gevuld te worden. Jijzelf bent de artiest en kunt een kunstwerk maken van jouw leven. Je mag naar eigen inzicht de lege ruimtes invullen, er zijn geen richtlijnen. Niemand kan jou vertellen hoe je moet leven, er bestaan alleen voorkeuren en meningen.

Aan het begin van deze eeuw verbrak de relativiteitstheorie van Einstein het nette, rationele en voorspelbare systeem van de natuurkunde van Newton. Zijn theorie gooide alle voorgaande aannames over het karakter van de realiteit overboord, en zaagde de tralies van de “ijzeren kooi” door. Niets kon meer objectief worden genoemd, alles was relatief. Zelfs tijd en ruimte werd een relatief concept, en niet meer absoluut.

Na een lange draagtijd in wetenschappelijke kringen hebben deze ideeën uiteindelijk wortel geschoten in de moderne cultuur. Vanuit de massiviteitcultuur en het consumentisme van de late moderniteit ontsprong een nieuwe generatie – in 1991 door een Canadese auteur, Douglas Copeland “Generatie X” genoemd – die niet meer gelooft in vooruitgang, in de toekomst of in absolute moraal of objectieve waarheid, in een goddelijk doel of reden voor de mensheid. Het doel van deze generatie is eenvoudig te overleven – en lol te hebben – in een goddeloos, zinloos universum.
Just do it!
De film “Train-spotting”, voor het eerst vertoond in Europa in 1996, toont de postmoderne levensstijl van vier heroïneverslaafden in Glasgow. De titel refereert aan de dwangmatige gewoonte van sommige van hen om de nummers van de treinen die langskomen op te schrijven – totaal nutteloos, maar toch enigszins structuur gevend aan het leven. Zo is train-spotting een beeld van het leven. De doelloze en destructieve verslaving van de vier verslaafden brengt ook structuur aan in hun leven. “Waarom zou je drugs nemen?” vraagt de film. Antwoord “Omdat het lekker is – op dat moment”. Het zorgt ervoor dat je je levend voelt.
“Trainspotting” oppert dat een levensstijl van risico en opwinding het best is, “just do it”. Het is beter om jong te sterven, dan op de bank te zitten en geestdodende spelletjesshows te bekijken. Jong sterven is beter dan “op het eind weg te rotten, niets meer dan een blok aan het been van jouw eigen egoïstische, verwende rotkinderen die je hebt opgevoed om jezelf te vervangen.”
Onlogisch en afstotelijk vooruitzicht, toch worden velen onder de 30 jaar beïnvloed door deze postmoderne ideeën. Zo'n vooruitzicht kan slecht genoemd worden, als je tenminste de begrippen goed en slecht nog in de mond durft te nemen.

Toch brengt het postmoderne in sommige opzichten een ommekeer naar een bijbels zicht op de realiteit. In tegenstelling tot het moderne, wetenschappelijke perspectief, staat het open voor het transcendente, het mysterieuze, voor spiritualiteit en zelfs voor de Heilige Geest. Het benadrukt het verhaal in plaats van de geloofsbelijdenis of de logische stelling; het ontdekt de noodzaak van het zélf ontdekken van het leven. Het legt nadruk op de persoonlijke reis, het proces van het ontdekken. Het benadrukt het innerlijke, het hier en nu. Het wijst materialisme af, en zoekt naar échte gemeenschap. In deze opzichten weerklinkt in het postmoderne de Bijbelse levensbeschouwing.

Maar er is ook een duidelijke keerzijde. De postmoderniteit botst frontaal met de openbaring van de Bijbel door te zeggen dat er geen Waarheid is, alleen 'waarheden' voor elk apart.
Er zijn geen criteria buiten jezelf om. Objectieve kennis is niet mogelijk (“alles wat je weet is fout”). Zonde en kwaad bestaan niet. Er zijn geen absoluten – alleen relativiteit en pluralisme. Er is geen 'verhaal achter het verhaal', geen 'ontwerp', en geen uitleg van het leven en de realiteit. Er is geen hoop voor de toekomst, alleen het heden telt.

Karakteristieken

Uit de bovenstaande ideologieën volgen de volgende levensstijlen:

Consumentisme: We vinden onze identiteit en acceptatie in kiezen en kopen. “Ik shop, dus ik ben.” Shoppen in de winkelcentra op jezelf of met je gezin is de wekelijkse religieuze ervaring, beleefd in postmoderne tempels.
Pluralisme: Omdat we de algemene idealen, de ontwerpen afwijzen, richten we ons op de kleine verhalen van de aparte individuen. We kiezen voor pluraliteit boven conformisme of monopolie, en wantrouwen alles wat claimt goed te zijn voor de mensheid als geheel.
Wij zijn vrij om te kiezen, en maken onze eigen identiteit, inclusief onze seksualiteit. We kunnen homoseksueel zijn, heteroseksueel, biseksueel. We zijn in staat telkens onze identiteit te veranderen. En niemand heeft het recht om daarover een oordeel uit te spreken. Wij moeten tolerant zijn voor de levensvisie van de ander. Er is geen goede of foute levensbeschouwing.
Beelden en voorkomen: Zonder een objectieve realiteit is er geen identiteit achter het image. Jij bent wat anderen in jou zien. Dit wordt steeds meer en meer gezien in de politieke arena als ook in de pop cultuur. Uiterlijkheden tellen, niet het wezen.
Madonna is een goed voorbeeld van postmoderniteit. Haar vermogen om haar image elke paar jaar te veranderen is een onderdeel van haar succes. Van gangsterliefje tot in wit gehulde maagd; van neo-hippie tot glitterkoningin; van androgyne, koude robot tot naakt sekssymbool. In de postmoderne cultuur zijn we altijd op zoek naar iets nieuws, bewegen we van het ene image naar het andere, het oude gooien we weg zodra we het zat zijn.
Michael Jackson, nog zo'n postmoderne held, heeft verschillende facelifts en neusaanpassingen ondergaan. Prince heeft zijn naam officieel veranderd naar een onontcijferbaar krulletje (zodat hij door de pers soms krulletje wordt genoemd). Irrationeel? Natuurlijk! Maar wie heeft er tegenwoordig behoefte aan rationalisme?
Fragmentatie en stammencultuur: Er is niet één postmoderne cultuur, er zijn er vele. De aandacht is gericht op de kleine persoonlijke verhalen, en niet op een eenmakende cultuur. Praten over de generatiekloof behoort tot het verre verleden. “Onze huidige maatschappij versplintert in honderden subculturen, elke met zijn eigen taal, codes en lifestyle”, vertelt TIME magazine ons.
De toekomst kan een vergaande politieke versplintering brengen, wanneer de traditionele ideeën van partijen en vakbonden vervagen, en het systeem tot wankelen wordt gebracht. Wat zal er gebeuren wanneer de huidige Generation-X'ers opgroeien, en doorgaan met het afwijzen van ideologieën en -ismes?
Sommigen denken dat postmoderniteit, als een ineenstorting van het idealisme, de weg bereidt voor nieuwe vormen van fascisme. Dit is ook mogelijk in het postcommunistische Oost-Europa, waar de postmoderniteit wordt verkondigd door MTV en andere cultuurkanalen uit het westen. Anderen voorspellen een terugkeer naar de stadsstaat wanneer de het land versplintert en de maatschappij ineenstort.
Vervaagde grenzen: De relativistische wereld hecht geen betekenis aan de scheiding tussen goed en slecht, realiteit en fantasie, waarheid en leugen, zelfs verleden, heden en toekomst. Waarheid met hoofdletter W bestaat niet meer. “Dat geldt misschien voor jou, maar niet voor mij” is een typisch postmodern antwoord wanneer christenen hun geloof delen.
Traditionele, rationele apologetiek is misschien goed voor moderne mensen, maar is irrelevant voor postmodernisten. Deze hebben geen probleem met het vermengen van elementen van verschillende geloofssystemen, hoezeer ze ook onlogisch en in tegenspraak lijken. Wat telt is niet de Waarheid, maar de 'voelt het goed' factor.
Nihilisme – met een glimlach: In een onsamenhangende, pluralistische wereld bestaat het idealisme niet meer: er is geen groot doel om voor te leven. Dit is een groot verschil met de tegenbeweging van de jaren 60, ondersteund door optimistische idealen als liefde en vrede. Films en programma's als 'Beavis en Butthead' en 'Waynes World' zijn voorbeelden van postmoderne ironie, die op een relativistische, humoristische manier afstand neemt van alle publieke meningen.

De uitdaging

Het bovenstaande biedt natuurlijk een enorme uitdaging voor ons als christenen. Evangelisatiemethoden die effectief waren bij een modern gezelschap laten de postmodernen geheel koud. Traditionele vormen van gemeente-zijn spreken de meeste moderne mensen al niet meer aan, laat staan postmoderne Europeanen.
Toch zei Paulus dat hij “alles in allen is geweest om slechts enigen te redden”. Kunnen wij postmodern zijn voor de postmodernen, om in ieder geval enigen te redden?
Het convenant van Lausanne bevestigt de noodzaak om “geworteld te zijn in Christus, en dicht bij de cultuur te staan.” Kunnen wij dichtbij de postmoderne cultuur staan, en het verhaal van het Evangelie brengen in die context, zonder de inhoud geweld aan te doen? Per slot van rekening hebben we al gezien dat in een aantal opzichten de postmoderne visie meer bijbels is dan de moderne.

Allereerst moeten we, zoals in elke interculturele oefening, uitvinden hoe postmoderne Europeanen, Generatie X'ers, etc ontstaan, wat hun noden zijn (en dat zijn er nogal wat). Wij moeten luisteren, begrijpen, en ons met hen identificeren.
Ons uitgangspunt is niet het presenteren van Het Antwoord – postmodernen geloven niet dat er vaste antwoorden zijn. Veeleer mogen wij mensen leiden op een weg van ontdekkingen, net als Jezus deed bij de Samaritaanse vrouw. Hij hielp haar te ontdekken wie Hij was (Johannes 4). Jezus kondigde niet aan wie Hij was, hij ging niet rond met onderwijs over een theologische stelling of systematische dogma's. Hij liet mensen ontdekken wie Hij was – zoals ook bij de blindgeborene, in Johannes 9.
Postmodernen moeten ontdekken dat het verhaal van Jezus waarheid is voor henzélf, en uiteindelijk de waarheid is voor ons allemaal.

Echte gemeenschap

Wij moeten leren evangelisatie te zien als een proces, en dat brengt het vormen van kwalitatief hoogwaardige relaties met zich mee. Mensen moeten geloofwaardigheid en echtheid zien op hun eigen niveau.
Postmodernen zijn op zoek naar echte gemeenschap en zouden dit moeten kunnen vinden in de gemeenschap der gelovigen. Lokale gemeentes zouden gemeenschappen van hoop moeten zijn, levend vanuit het voor anderen zichtbare verhaal van Jezus.
In een maatschappij die meer en meer pluralistisch wordt, groeit de noodzaak tot het ontwikkelen van relevante uitingen van kerk-zijn, misschien zelfs van verschillende gemeenschappen binnen één gemeente, om zo te voorzien in de behoeften van de verschillende culturen die in ons gebied aanwezig zijn. “-één kerk, verschillende gemeenten-”. Radicale christelijke jeugdbewegingen ontspringen overal om ons heen, en zij voorzien in deze nood. Gespecialiseerde bedieningen zullen nodig zijn om een antwoord te bieden aan de meer en meer gefragmenteerde maatschappij. Binnen missies en organisaties zal meer diversificatie ontstaan, en een vermenigvuldiging van bedieningen die op verschillende subculturen gericht zijn.

Er ontstaat al een nieuwe openheid voor bepaalde aspecten van de bijbelse openbaring. Zou dit een teken kunnen zijn dat een verloren continent tenslotte tot bezinning zal komen na jaren van verkwanseling van zijn erfdeel, en terug wil keren naar de Vader?
Luister maar naar de bekentenis die de Generatie-X'er Coupland doet in zijn boek “Life after God”: “Dit is het geheim: ik vertel het jou met een openheid van hart die ik waarschijnlijk nooit meer zal bereiken, dus ik hoop dat je op een rustig plekje zit als je dit leest. Mijn geheim is dat ik God nodig heb – ik voel me ziek, en ik kan het niet meer alleen aan. Ik heb God nodig om mij te helpen om te geven, want ik ben niet langer in staat om te geven; om mij te helpen vriendelijk te zijn, want ik ben niet langer tot vriendelijkheid in staat; om mij te helpen lief te hebben, want ik kan niet meer liefhebben”.

Een nieuwe kans?

Tenslotte, laten we niet vergeten dat alles wat “post-” is, ook maar tijdelijk is. Omdat het geen duidelijke eigen identiteit heeft, wordt het bepaald door dat wat er aan voorafgaat. De begrippen postchristen, postcommunist en postmodern bepalen het Europa van vandaag. Maar wat volgt daarop? Over tien jaar? Of twintig? Het nieuwe is nog niet opgedoken, en heeft nog geen eigen identiteit. De identiteit van het nieuwe Europa wordt op dit moment gevormd! De uitdaging voor de gemeente is om Europa te helpen vormen, met bijbelse waarden en normen.
Toen het Romeinse rijk ineenstortte regeerden in Europa chaos en verdeeldheid – totdat de boodschappers van het geloof kwamen om hun Verhaal te vertellen. De gemeenschappen die zij hebben gesticht zijn de fundamenten geworden onder de nieuwe, westerse beschaving.

Misschien biedt de huidige ineenstorting van de Moderne wereld de boodschappers van onze tijd een kans om een nieuwe fundering te leggen voor de toekomst.

Geschreven door Jeff Fountain, leider van Jeugd met een Opdracht in Europa.

Bronnen:
Kevin Graham Ford, “Jesus for a New Generation” (IVP, 1995)
Nick Mercer, “Postmodernity and rationality: the final credits or just a commercial break?”
Anthony Billington, Tony Lane en Max Turner, “Mission and Meaning: Essays Presented to Peter Cotterell” (Paternoster, 1995) hoofdstuk 18.
Andrew Walker, “Telling the Story”, (SPCK, 1996)

Extra informatie